Tranh luận về hưu trí tại New Zealand: Bài học cho người Việt tại Úc

Cuộc tranh luận sôi nổi về tương lai hệ thống hưu trí tại New Zealand đang thu hút sự chú ý của công chúng, khi nhiều đề xuất chính sách được đưa ra nhằm giải quyết những thách thức ngày càng tăng. Tuy là vấn đề nội bộ của quốc gia láng giềng, nhưng những khó khăn và cách tiếp cận này lại mang đến nhiều suy ngẫm quý giá cho cộng đồng người Việt tại Úc về việc đảm bảo một cuộc sống an nhàn khi về già.

Hứa hẹn về hưu trí an nhàn đang dần xa vời

Trong nhiều thập kỷ, thế hệ người dân New Zealand đã được kỳ vọng sẽ có một cuộc sống hưu trí an toàn và hạnh phúc sau một đời lao động cống hiến. Tuy nhiên, thực tế hiện nay lại đang vẽ nên một bức tranh khác, khi giấc mơ về những năm tháng tuổi già an nhàn dần trở nên xa vời đối với ngày càng nhiều người về hưu đang gặp khó khăn. Nếu không có những thay đổi chính sách nghiêm túc và toàn diện, thế hệ trẻ New Zealand có thể sẽ đối mặt với một tương lai thậm chí còn khắc nghiệt hơn khi đến tuổi rời khỏi lực lượng lao động. Đáng chú ý, dù những thách thức này ngày càng cấp bách, các đề xuất chính sách được đưa ra trong năm bầu cử này lại chủ yếu chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh nhỏ lẻ, được ví như 'chữa cháy' hơn là giải quyết gốc rễ vấn đề. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả lâu dài của các biện pháp được đề xuất.

Ba trụ cột của hệ thống hưu trí và mối liên kết chặt chẽ

Để hình dung rõ hơn, có thể ví hệ thống hưu trí của New Zealand như một cây cầu treo vững chắc, được nâng đỡ bởi ba sợi cáp chính. Sợi cáp thứ nhất là Chương trình Lương hưu New Zealand (NZ Super), một khoản trợ cấp phổ quát dành cho hầu hết người dân từ 65 tuổi trở lên, được chi trả từ tiền thuế của những người đang làm việc. Thu nhập này được quy định ở mức khoảng hai phần ba mức lương trung bình, nghĩa là khi mức lương trung bình tăng, khoản trợ cấp hưu trí cũng tăng theo. Sợi cáp thứ hai là các khoản tiết kiệm cá nhân và chương trình KiwiSaver – một quỹ tiết kiệm hưu trí tự nguyện, khuyến khích người lao động đóng góp để bổ sung cho NZ Super. Cuối cùng, sợi cáp thứ ba là tình hình nhà ở của mỗi cá nhân, bao gồm việc sở hữu nhà hoặc các tài sản liên quan đến nhà ở. Ba yếu tố này không hoạt động độc lập mà liên kết chặt chẽ với nhau, tạo thành một hệ thống cân bằng. Nếu người về hưu có ít tài sản nhà ở hơn, họ sẽ cần nhiều thu nhập hơn từ các nguồn khác. Nếu NZ Super trở nên kém hào phóng hơn, gánh nặng sẽ dồn lên KiwiSaver. Ngược lại, nếu số dư KiwiSaver không đủ, áp lực sẽ quay trở lại NZ Super. Việc điều chỉnh một yếu tố mà bỏ qua các yếu tố còn lại có thể chỉ làm dịch chuyển vấn đề sang một khu vực khác, thay vì giải quyết triệt để.

Áp lực hiện hữu và những quan điểm chính trị trái chiều

Hiện tại, áp lực đang gia tăng lên từng phần của cấu trúc này. Gần 40% người về hưu ở New Zealand hoàn toàn phụ thuộc vào lương hưu nhà nước. Tương tự như nhiều gia đình lao động khác, người về hưu cũng đang chịu ảnh hưởng nặng nề bởi chi phí sinh hoạt tăng cao. Điều này khiến cho khoản thu nhập từ lương hưu, dù có tăng theo mức lương trung bình, vẫn khó lòng đảm bảo một cuộc sống thoải mái trong bối cảnh lạm phát. Trước tình hình này, các đảng phái chính trị tại New Zealand đã đưa ra những quan điểm và đề xuất khác nhau. Đảng Quốc gia đã đề xuất bắt buộc tất cả người lao động đóng góp vào KiwiSaver từ giữa năm 2028, đồng thời tăng tỷ lệ đóng góp mặc định và tự động ghi danh cho trẻ sơ sinh. Đảng này cũng phát tín hiệu sẽ vận động tranh cử dựa trên việc tăng tuổi đủ điều kiện nhận NZ Super. Trong khi đó, Đảng Lao động lại kiên quyết bác bỏ việc tăng tuổi nhận lương hưu hoặc áp dụng kiểm tra thu nhập (means-test) đối với NZ Super, lập luận rằng KiwiSaver nên là một phần bổ sung chứ không phải là sự thay thế cho chương trình lương hưu nhà nước. Các đảng khác cũng có xu hướng tập trung vào từng yếu tố riêng lẻ của hệ thống hưu trí, thay vì nhìn nhận nó như một tổng thể phức tạp với các bộ phận liên kết.